'You have to play to practice' M. Dayme

Vocal diary : blog

10 januari 2012
Vooroordelen en de blanke stem van aartsengel Gabriël

In het NRC van vrijdag 23 december lees ik het volgende:

"De goede solisten komen uit het Kamerkoor, behalve de beroemde tenor Thomas Michael Allen. Hij is met zijn krachtige, blanke en soevereine stemgeluid een evangelist met de uitstraling van de aartsengel Gabriël."

 

Aan het woord is Kasper Jansen in een recensie van het Weihnachts-Oratorium van Bach uitgevoerd door het Nederlands Kamerkoor en het Combattimentoconsort en solisten.

 

De laatste zin van zijn recensie blijft bij mij hangen en wel om twee redenen: Hoezo blank stemgeluid? En ten tweede: Is de aartsengel Gabriël blank? (Ik ga er hierbij vanuit dat Kasper Jansen een blank stemgeluid niet zal associëren met de uitstraling van een zwarte aartsengel Gabriël). Om met het laatste te beginnen: Of de aartsengel Gabriël al dan niet blank is moet ik noodgedwongen in het midden laten omdat ik hem (haar?) nooit heb ontmoet. Ik vind het daarmee niet vanzelfsprekend om ervanuit te gaan dat hij/zij blank is en blijkbaar ben ik daarin niet de enige: op internet zijn talloze -ook Middeleeuwse- afbeeldingen te vinden van een niet-blanke aartsengel Gabriël.

 

En dan de intrigerende uitspraak over een krachtig, blank stemgeluid. Ik realiseer me door deze uitspraak dat er nog steeds talloze mensen zijn, waaronder veel zangers, die denken dat je aan een stem altijd kunt horen of iemand blank of zwart is. Velen denken zelfs dat zwarte stemmen een andere bouw hebben dan blanke stemmen. Dit is een wijdverspreid misverstand dat waarschijnlijk ontstaan is doordat bijvoorbeeld bepaalde muziekstijlen (blues, soul) geworteld zijn binnen de zwarte cultuur. Omdat iedere cultuur natuurlijk ook zijn stempel drukt op het stemgebruik zijn veel muziekstijlen vrijwel niet los te denken van een bepaald stemgebruik en de bijbehorende klank.

 

Als iemand een stem 'zwart' danwel 'blank' noemt ligt dat dus meestal aan zaken als het gebruik van bepaalde stijlelementen en het gebruik en de uitspraak van bepaalde woorden. Dit alles tesamen leidt tot een specifieke sound. Deze zit hem dus meer in het stemgebruik dan in de bouw van de stem zelf.

 

Of iemand zwart of blank klinkt vind ik zelf als criterium voor kwaliteit niet zo interessant. Wel vind ik jammer dat het onderwerp tot nogal cliché-matige uitspraken en vooroordelen leidt. Het grappige hierbij is dat zwart klinken binnen de popmuziek als een compliment wordt beschouwd. Je vindt er dan ook talloze discussies over op internet. Zoek je echter op zwarte zangers die blank klinken, dan is de discussie heel wat minder uitgebreid, alhoewel er wel veel voorbeelden worden genoemd.

 

In het domein van de klassieke muziek lijkt deze discussie niet te bestaan. Ene 'ShakZulu' schrijft op een forum dat het onmogelijk is zwarte klassieke zangeressen als Kathleen Battle of Leontyne Price te onderscheiden van de blanke Joan Sutherland en Maria Callas en concludeert: "It's the type of music being sung that accounts for the difference in regional or cultural accents." Wat dat betreft geeft klassieke muziek natuurlijk weinig ruimte om regionale en culturele eigenheid te uiten.

 

Des te opmerkelijk dat recensent Kasper Jansen de evangelist blank vindt klinken. Zou hij ooit een evangelist gehoord hebben die zwart klinkt?

 

Klik hier wanneer je wilt reageren.

 

+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + +

 

REACTIES

Op 2 juni ontving ik nog deze interessante reactie op mijn blog van Marianne Koopman:


"Ik kwam op je site terecht via een ander blog, maar las ook dit zeer interessante verhaal van je en wil graag even reageren.

Volgens mij heeft Kasper Jansen het helemaal niet over rassen. Ik denk dan ook dat je hem daarmee te kort doet. Ik ben ook benieuwd, of je nog contact met hem persoonlijk over je interpretatie van zijn recensie hebt gehad.

De term "blanke stem" ofwel  "voix blanche" is een term die in de klassieke zang  gebezigd wordt voor een stem met een betrekkelijk naturel uitstraling. In Italië hebben ze het ook over Voci Bianchi als het om kinderstemmen gaat.  Wat de volwassenen betreft: Het zijn stemmen zoals je  ze veel kunt horen in oratoriumwerken uit de barok en het classicisme: objectief, vertellend, helder en klaar, maar wel met een complete techniek erachter. En daarmee kom ik dan uit bij een soort van blanco engelengeluid. Blanco in de zin van zuiver, zoals engelen dat ook zijn. Denk maar eens aan het oude Kerstlied: "daar hoorden zij engelen zingen, hun liederen vloeiend en klaar". Geen enkele associatie met ras dus, maar met een interpretatie, een lichte en open manier van zingen zonder opsmuk, maar soms ook een onthechte klank zoals het Gregoriaans. (Een grotere tegenstelling met broeierige en kopergekleurde operastemmen is bijna niet denkbaar.)  Dat geldt ook voor de verteller in het Weihnachtsoratorium, een rustig verhalende, helder zingende Evangelist, die de rode draad van het verhaal bewaakt en vertolkt.  Ik denk veel meer dat de resensent dat bedoeld heeft. En dat het helemaal niet om ras gaat. Dat maakt je uiteenzetting overigens niet minder interessant. Nature/nurture terugvertaald naar stem en stijl. En er zijn overigens heel wat niet-blanke tenoren die de Evangelist in het Weihnachtsoratorium ook met een blanke (voor mijn part onbeschreven, pure) stem zingen.

Ik heb het werk vaak gezongen, en de tenoren varieerden van stoere Finnen tot drukke Koreanen, van Calvinisten tot Shinto-aanhangers. En dat waren lang niet allemaal van die "Engelenstemmen" zoals Kaspar het noemt. De verscheidenheid is enorm; er is een grote marge mogelijk aan interpretatie en uitvoeringspraktijk. Klassiek is allesbehalve eenheidsworst maar je moet wel in staat zijn om het te horen. En daaraan ontbreekt het de mensen nog wel eens. "